Χάρτινες Ζωές, της Πέρσας Κουμούτση- η δική μου παρουσίαση (Ρ.Μ)

Η ομιλία της δημοσιογράφου Ρίτσας Μασούρα για το βιβλίο μου «Χάρτινες Ζωές» κατά την παρουσίασή του στο βιβλιοπωλείο 'Έναστρον". Την ευχαριστώ θερμά, όπως και την συγγραφέα Ελένη Γκίκα, την ποιήτρια Αμαλία Ρούβαλη τον μουσικοσυνθέτη Αλέξανδρο Παγωνίδη για την υπέροχη μουσική του και όλους όσοι παραβρέθηκαν στην παρουσίαση.

"Όταν παίρνεις στα χέρια σου ένα βιβλίο, ελπίζεις πως τελειώνοντας το, θα 'χεις υφαρπάξει μερικά κομμάτια από τη ξένη ζωή που φυλάσσεται ως ανεκτίμητος θησαυρός στις σελίδες του. Ναι, γιατί οι σελίδες δεν είναι απρόσωπες,δεν είναι απλώς ένα χαρτί που το αγγίζεις και ικανοποιείσαι.Είναι το αποτύπωμα της ζωής των ηρώων, των πρωταγωνιστών του βιβλίου. Εκεί, καταγεγραμμένα τα πάθη, οι μικρότητες και οι μεγαλοσύνες, τα λάθη και οι συνεχείς διορθώσεις, οι νόμιμοι και οι παράνομοι έρωτες, οι πολλαπλές φαντασιώσεις, η σμίκρυνση των σπουδαίων γεγονότων, η μεγέθυνση των ασήμαντων συναισθημάτων, το εγώ των ανθρώπων απόλυτο, άκαμπτο, αλλά πολλές φορές ασπόνδυλο εγώ.

Επομένως, ένα βιβλίο θεωρείται επιτυχημένο όταν μπορεί και σε καθιστά κοινωνό αυτού του πλέγματος της ζωής και παράλληλα σου αφήνει περιθώρια να ταυτιστείς με τους ήρωές του. Διάβασα το βιβλίο της Πέρσας Κουμούτση. Διάβασα τις «Χάρτινες Ζωές» που για μένα δεν είναι χάρτινες, δεν κινδυνεύουν να γίνουν πολτός για ανακύκλωση, αλλά είναι ζωές από μπετόν αρμέ, ζωές που αντέχουν στον ιστορικό χρόνο. Κι έτσι όπως περνούσα από τη μια ιστορία στην άλλη των γυναικών που εναποθέτουν στα χέρια του αναγνώστη τις κρυφές τους στιγμές, τα όνειρα και τις πίκρες τους, τα θέλω τους, αλλά και την υποταγή τους στους κοινωνικούς κανόνες των εποχών, έτσι, λοιπόν, αισθάνθηκα να’ μαι κι εγώ κομμάτι από τα κομμάτια τους. Είδα κι εγώ δικές μου γυναίκες να με παρατηρούν από την άλλη πλευρά του δρόμου. Είδα τη μάνα, τη γιαγιά, τη θεία. Πρόσωπα που όπως και στο βιβλίο της Πέρσας θέλουν να μας μιλήσουν, να μας προφυλάξουν, να μας ανοίξουν τα μάτια, να μας παροτρύνουν να μην κάνουμε τα ίδια λάθη με εκείνες, αλλά να δεθούμε γύρω από το γαιτανάκι της ελευθερίας, κορδέλλες του χθες , του σήμερα και του αύριο.

Το βιβλίο γλυστράει όμορφα ανάμεσα στα δάκτυλα μας κι ας πονάνε και οι τρεις γυναίκες του. Δεν υπάρχει απλωμένο δίχτυ ασφαλείας. Οι ηρωίδες πέφτουν στο κενό και ο κρότος που αφήνουν πέφτοντας, είναι εκκωφαντικός. Υπάρχει όμως ένα κοινωνικό πλαίσιο και μέσα σ’ αυτό οι τρείς γυναίκες αναπαράγουν τον μικρόκοσμό τους, η κάθε μια διαφορετικά. Ωρες ώρες θυμίζουν τα παιδιά που παίζουν κουτσό στην αυλή και κάποια στιγμή η μάνα τα φωνάζει για φαγητό. Τα φωνάζει με ύφος αυστηρό, δεν σηκώνει αντιρρήσεις . Ετσι και οι γυναίκες της Πέρσας, παρατεταγμένες ενώπιον του χρόνου είναι σαν τα παιδιά που παίζουν κουτσό στη γειτονιά, καταπίνουν λαίμαργα τη ζωή κι ύστερα, όπως ο κούκος βγαίνει και λέει την ώρα, έτσι κι εκείνα χώνονται μέσα στην κουζίνα σε πλήρη τάξη και εναρμόνιση με το περιβάλλον. Βεβαίως πάντα υπάρχουν εξαιρέσεις. Το βλέπουμε και στο βιβλίο. Οι ήρωες ακριβώς επειδή ενέχουν το στοιχείο του ηρωϊσμού, ξεφεύγουν απ’ τη ρότα. Επαναστατούν, ερωτεύονται πέρα από τις δυνάμεις τους, σπάνε τα δεσμά, γίνονται αντισυμβατικοί, αναζητούν την ελευθερία, την απρόσιτη ελευθερία, ως τη στιγμή που η ίδια η ζωή, τους θυμίζει ψυχρά ότι είναι γυναίκες με περιορισμένη δράση και με περιορισμένους ορίζοντες....Δεν θα είχε νόημα να μιλήσουμε για τη ζωή των τριών γυναικών, της Μαριάνθης, της Βικτώριας, της Ανθής. Θα τις διαβάσετε άλλωστε. Εχει νόημα όμως να μιλήσουμε για την ελευθερία της γυναίκας. Το βιβλίο ολόκληρο είναι σαν μια κραυγή, κραυγή και ωδή στην ελευθερία. Εχει σημασία να συνειδητοποιήσουμε την πορεία της στον ελληνικό χρόνο και κόσμο για να αποδεχτούμε πως οι γυναίκες πάντα πάλευαν για όσα δεν είχαν και πάντα κέρδιζαν, αν και εφόσον το επεδίωκαν, τις μικρές μάχες που τους έφταναν για να ισορροπούν. Εχει σημασία να πούμε για το θάρρος τους, για την επιθυμία τους να ζήσουν έναν παράνομο έρωτα ή να τινάξουν στον αέρα μια καλοστημένη ζωή με την ελπίδα του ονειρικού κόσμου, της ονειρικής φυγής. Οι γυναίκες που γνωρίζουν ότι αν γίνουν Δαίδαλοι, θα χαθούν ,αλλά το τολμούν. Ναι, ακόμη κι όταν γνωρίζουν ότι η επιστροφή θα είναι ένας αδιαπραγμάτευτος εγκλωβισμός. Και οι τρεις γυναίκες της Πέρσας ζουν παρόμοιες καταστάσεις, άλλες με υπερβολική και πρωτόγνωση ένταση, άλλες λιγότερο, καθώς είναι περισσότερο συμβιβασμένες με το περιβάλλον τους.

Η Ιστορία είναι γεμάτη από σπουδαίες γυναίκες. Πολλές τα κατάφεραν κι ας κονταροκτυπήθηκαν στις εποχές τους με το ανδρικό κατεστημένο. Να θυμηθούμε τη Σιμον ντε Μποβουάρ και το «Γυναίκα δε γεννιέσαι, γίνεσαι», τη Γαλάτεια Καζαντζάκη, τη Διδώ Σωτηρίου, τις γυναίκες που πάλεψαν στην αντίσταση στην Κατοχή, να θυμηθούμε την Σπετσιώτισσα Ελένη Μπούκουρα που ντύθηκε άνδρας για να σπουδάσει ζωγραφική στην Ιταλία σε εποχές που θεωρείτο τρέλα κάτι τέτοιο και που ο κόσμος στο νησί εγκαίρως είχε φροντίσει να της κρεμάσει στο στήθος μια προσβλητική για τη γυναικεία της φύση ταμπέλα.... Η Γαλάτεια Καζαντζάκη σε μια συγκλονιστική ομιλία της το 1928 στην Αθήνα είχε χωρίσει τις εργαζόμενες γυναίκες σε τρεις κατηγορίες : τις πισωδρομικές, τις ελευθεριάζουσες και τις προοδευτικές φιλελεύθερες. Περίεργη κατανομή, αλλά αυτά ήταν τα όρια της εποχής της και προφανώς μια γυναίκα που εργαζόταν και ήταν όμορφη κινδύνευε να αποκτήσει τα χαρακτηριστικά μιας ελευθεριάζουσας γυναίκας. Ομως τελικά, οι γυναίκες χρειάστηκε να σκαρφιστούν λύσεις, να υποχωρούν, να επαναστατούν , να εξοργίζονται, αλλά να μεγαλώνουν τους γιούς όπως ακριβώς και οι δικές τους μάνες. Παρέμειναν για χρόνια σε δεύτερο πλάνο, άλλα όλο αυτό το διάστημα επεξεργάζονταν τις λεπτομέρειες και μερόνυχτα σχεδίαζαν τις υπόγειες διαδρομές τους ως το απέναντι πεζοδρόμιο, εκεί όπου λογικά τους θα τις περίμενε η ελευθερία.

Σήμερα, παρ ότι τίποτα δεν έχει πλήρως κερδηθεί, τίποτα δεν είναι χαρτογραφημένο με ακρίβεια, εμείς οι γυναίκες έχουμε κάνει τεράστια βήματα προόδου. Και μάλιστα έχουμε κερδίσει το σεβασμό του άλλου φύλου. Δεν θέλουμε να ποδοπατήσουμε τον άλλο, αντιθέτως θέλουμε να είμαστε μαζί, να πορευόμαστε μαζί, να σχεδιάζουμε τη ζωή μας μαζί. Το μαζί που είναι εταιρικό βεβαίως και ως γνωστόν σε μια εταιρία υπάρχουν σκαμπανεβάσματα.

Παρ όλα αυτά, υπάρχει ένα σοβαρό θέμα. Τα όρια. Ποιά είναι τα όρια της ελευθερίας και πού μπορούμε να φτάσουμε. Μήπως η μεγάλη ελευθερία γίνεται ασυδοσία; Μήπως η μεγάλη ελευθερία επιτρέπει να αναδύονται στην επιφάνεια οι μικρότητες και οι κακίες μας ; Δεν ξέρω, το θέτω ως ερώτημα. Στην «Ελευθερία» του Αμερικανού συγγραφέα Φράνζεν, βλέπουμε πως η πρωταγωνίστρια Πάτυ από κάποια στιγμή και πέρα δεν ξέρει πώς να διαχειριστεί τη μεγάλη ελευθερία που έχει. Η Πάτυ λυπάται τον εαυτό της επειδή είναι τόσο ελεύθερη.Η ελευθερία των επιλογών φέρνει δυστυχία. Το κοινωνικό συμβόλαιο τρίζει, μας ψιθυρίζει ο Φράνζεν, όταν οι παραδοσιακές πεποιθήσεις αποσαθρώνονται.Την ελευθερία δεν ξέρουν όλοι να τη χρησιμοποιούν σωστά. Η αλήθεια, όπως σημειώνει η Πέρσα στο προλογικό της σημείωμα, παραμένει ζητούμενο. Κι εγώ θα συμπληρώσω ότι παραμένει απελπιστικά υποκειμενική.

Κλείνω με τα λόγια μιας σπουδαίας Λιβανέζας συγγραφέως , της Etel Adnan σε φίλο της συγγραφέα. ".....H γυναίκα είναι το πλάσμα που περιμένει: περιμένει να μεγαλώσει, περιμένει να γίνει έφηβη, περιμένει τον μνηστήρα της, τον άντρα της, το παιδί της, τα γηρατειά και τον θάνατό της. Περιμένει τα παιδιά της να έρθουν και να φύγουν, να μεγαλώσουν και να παντρευτούν, τον άντρα της να πάει στη δουλειά το πρωί και να γυρίσει το βράδυ. Περιμένει το νερό να βράσει, τον πόλεμο να τελειώσει, την άνοιξη να ξανάρθει. Περιμένει κάποιος να τη φιλήσει, να την πάρει, να την απορρίψει, να τη λησμονήσει. Περιμένει τη στιγμη της αγάπης, τη στιγμή της εκδίκησης, της λήθης και πάλι του θανάτου..."

Παρουσίαση στις "Χάρτινες Ζωές"

Oι μεταφράσεις μου από την Αραβική Λογοτεχνία

(2011) Ενώπιον του θρόνου, Ναγκίμπ Μαγχφούζ, (Βραβείο Νομπέλ λογοτεχνίας), Αίγυπτος
(2011) Ο πρίγκιπας των Δαιμόνων, Γιούσεφ Ζιντάν, (αραβικό Booker), Αίγυπτος,
(2010) Χίμαιρα Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(2009) Η γλύκα του μελιού, Σάλουα αλ Νείμι, Συρία,
(2009) Όαση στο ηλιοβασίλεμα, Μπαχάα Τάχερ, (αραβικό Βοοκεr) Αίγυπτος,
(2009) Στη σκιά του Καΐρου, Ιμπραήμ Αμπντ ελ Μεγκίντ, (Βραβείο Ν. Μαχφούζ) Αίγυπτος,
(2008) Ταξί στους δρόμους του Καΐρου, Χάλετ ελ Χαμίσι, Αίγυπτος,
(2008) Μοντάχα, Χάλα ελ Μπάντρι, Αίγυπτος,
(2007) Η σοφία μιας ζωής, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(2005) Φλυαρία πάνω στον Νείλο, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(2004) Μέρες και νύχτες της Αραβίας, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(2004) Σιωπή στη χώρα των πολέμων, Χόντα Μπαρακάτ, (Βραβείο Ν. Μαχφούζ) Λίβανος, ,
(2003) Αγάπη κάτω απ' τη βροχή, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας) Αίγυπτος,
(2003) Κρυμμένα όνειρα στο Χαν ελ Χαλίλι, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(2002) Απόμεινε από το χρόνο μια ώρα, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(2002) Αδίσταχτος έρωτας, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(2001) Ο καθρέφτης μιας ζωής, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(2001) Το σοκάκι της αμαρτίας, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αιγυπτος,
(2001) Η πόλη του έρωτα και της φωτιάς, Γιούσεφ Ιντρίς, Βραβείο Ν. Μαχφούζ, Αίγυπτος,
(2000) Σκιές εξορίας και άλλα ποιήματα, Σαουδική Αραβία,
(1999) Το έπος των Χαραφίς, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(1998) Τα παιδιά του Γκεμπελάουι, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,
(1996) Το παλάτι των επιθυμιών, Ναγκίμπ Μαχφούζ, (Νόμπελ λογοτεχνίας), Αίγυπτος,

Χάρτινες ζωές: η ζύμωση της γυναικείας αγωνιστικότητας

Mια ενδιαφέρουσα προσέγγιση στις "Χάρτινες Ζωές".
Από το ιστολόγιο "lego"

Της Αντιγόνης Κ.

Ο τίτλος Χάρτινες Ζωές του νέου μυθιστορήματος της Πέρσας Κουμούτση, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός, προαναγγέλλει την ευθραυστότητα της ανθρώπινης κατάστασης. Με βάση το μυθιστορηματικό άξονα, αυτή η ευθραυστότητα αγγίζει ιδίως το γυναικείο φύλο. Έχοντας επιλέξει, για θέμα, την αλήθεια τριών γυναικών και τριών γενεών, η συγγραφέας δεν θα απέφευγε το αναπόφευκτο και θα ερχόταν στα λόγια του Πάουλ Τσέλαν: λέγοντας την «αλήθεια», θα έλεγε τις «σκιές». Πλέον, εξ αφορμής του νόμου της γραφής, το μαρτύριο θα μαρτυρηθεί. Κατά συνέπεια, Χάρτινες Ζωές είναι οι σπονδυλωτές ζωές τριών αφηγηματικών προσώπων: της Μαριάνθης, της Βικτωρίας και της Ανθής. Η μία μετά την άλλη, εκφράζουν τη νομιμοποιημένη ιδέα της γυναικείας αγωνιστικότητας, στο πέρασμα του χρόνου, ενώ εξιστορούν τον τρόπο με τον οποίο η γυναικεία ταυτότητα ζυμώνεται, μέσα από το φυλλομέτρημα κόπων, ιδεολογιών και χρόνων. Υπό σκιά, πάντα, βλέπουμε πως έχει ευδοκιμήσει μία άλλη, παράλληλη ιστορία, η οποία ακολουθεί τις εξιστορούμενες ζωές τους, άλλοτε ραίνοντας αρκετές ενοχές και άλλοτε αποξηραίνοντας το πάθος. Στην πλούσια πορεία αυτής της εξέλιξης, τόσο της γυναικείας ελευθερίας όσο και της συνακόλουθης επίγνωσης, δεν τίθεται θέμα σύγκρισης, ποια από τις τρεις γυναίκες διαμορφώνει πιο ενεργό και πρωταγωνιστικό ρόλο, ακόμη και αν αυτό είναι προφανές από το τέλος του μυθιστορήματος. Το ενδιαφέρον δεν επικεντρώνεται εκεί, διότι ο τρόπος με τον οποίο η Πέρσα Κουμούτση διεισδύει στα λιμνάζοντα ύδατα του παρελθόντος τους, αποσκοπεί στην καθολική μετασχηματιστική εξέταση της γυναικείας προσωπικότητας. Σαν να μεταφράζει την αγωνία, την ηπιότητα και την καρτερικότητα σε διαλεκτική σχέση με τον αντίλογο, την αποφασιστικότητα και την αγωνιστικότητα, η μεταφράστρια της αιγυπτιακής ατμόσφαιρας και των τοπίων του νομπελίστα Ναγκίμπ Μαχφούζ, εδώ αντιπαλεύει το χρονικό της μοίρας, για να καταλήξει ότι οι γυναίκες μπορούν και διεκδικούν την ελευθερία, που δικαιούνται. Σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, κλείνει το χρονικό των τριών γενεών-γιαγιάς, μητέρας, κόρης- με μια επιστολή σε πρώτο πρόσωπο, ως καθρέπτης, για το μέλλον, αλλά και ως είδωλο, του παρελθόντος, για τα πτώματα που αερίζονταν, μέχρι την ανάληψη της τελικής απόφασης. Και αν το μυθιστόρημα κινείται σε μονολογικό τόνο, καθώς εξυπακούεται πως το «εγώ» απευθύνεται σε ένα «εσύ» ούτως ώστε να αντανακλάται σε αυτό, βλέπουμε τη σχέση της πολυφωνίας να προσυπογράφεται και να ισχύει. Κατά τη διάρκεια της αναγνωστικής διαδρομής, μπορεί να μην υπάρχουν γλωσσικοί πειραματισμοί ύφους, εν τούτοις το κέντρο βάρους της αφήγησης δεν χάνεται ούτε στιγμή. Το μήνυμα αφορά στο ότι το υποκείμενο δεν είναι ποτέ σταθερό και δεδομένο, αντίθετα διαφοροποιείται μέσα από τη διαθήκη των εμπειριών, στις οποίες, τρόπον τινά, υποθηκεύει τη ζωή του, ενόσω διαχειρίζεται την επιστροφή των απωθημένων.

Πέρσα Κουμούτση Χάρτινες Ζωές, εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα 2011.

Για τις Χάρτινες Ζωές, του Μπάμπη Δερμιτζάκη

Ο Μπάμπης Δερμιτζάκης βιβλιοκριτικός και συγγραφέας, όπως πάντα διεισδυτικός, έγραψε για τις "Χάρτινες Ζωές" στο "Λέξημα". Τον ευχαριστώ θερμά.

Ακολουθεί ένα απόσπασμα από την κριτική του ανάλυση:

"Πριν ξεκινήσω να γράφω για τις «Χάρτινες ζωές», το τελευταίο έργο της Πέρσας Κουμούτση, διάβασα τις βιβλιοκριτικές που έγραψα για τα δυο προηγούμενα έργα της, το «Δυτικά του Νείλου» και το «Καφέ Κλεμέντε». Ξέρω ότι τα περισσότερα βιβλία όλων των συγγραφέων είναι «παραλλαγές πάνω σε ένα θέμα». Και το θέμα της Κουμούτση είναι ο έρωτας, στις κορυφώσεις του αλλά και στις ματαιώσεις του, δοσμένος από μια γυναικεία οπτική. Δεν έχει το παρηγορητικό happy end των ροζ ερωτικών μυθιστορημάτων, αλλά τις σκληρές διαψεύσεις που βλέπουμε στην πραγματική ζωή. Αν μας επιτρέπεται ο χαρακτηρισμός, θα λέγαμε ότι τα μυθιστορήματα της Κουμούτση είναι «ρεαλιστικά ερωτικά μυθιστορήματα», μυθιστορήματα όπου ο ρομαντισμός του έρωτα ματαιώνεται διαρκώς από τον ρεαλισμό της πραγματικής ζωής.

Η Κουμούτση, προκειμένου να δώσει ένα μεγάλο αριθμό από τις πιθανές καταστάσεις που μπορούν να βιωθούν σε έναν έρωτα, καταφεύγει σε μια επινόηση, που δεν είναι ακριβώς πρωτότυπη, αλλά τη χειρίζεται πρωτότυπα: παρουσιάζει ένα οικογενειακό δένδρο, μια γιαγιά, μια μητέρα και μια κόρη, και αφηγείται τους έρωτες και τις απογοητεύσεις που παρουσιάστηκαν στη ζωή τους....

....Η αφήγηση των γεγονότων στη χρονολογική τους σειρά δίνει μια ευκρίνεια στην πρόσληψη. Όμως ο συγγραφέας μπορεί να μην αφηγηθεί τα γεγονότα με τη χρονική τους αλληλουχία, αλλά με τη σειρά με την οποία θα αποκαλυπτόταν καλύτερα το νόημά τους, ή που θα προκαλούσε μεγαλύτερο αναγνωστικό ενδιαφέρον. Η ασάφεια εμφιλοχωρεί όμως σαν ρίσκο. Η Πέρσα αφηγείται τις μεγάλες σειρές των επεισοδίων στη χρονολογική τους σειρά: Μαριάνθη, Βικτώρια, Ανθή. Όμως κάθε σειρά στα γεγονότα που την απαρτίζουν έχει τους δικούς της αναχρονισμούς, το δικό της θρυμματισμό της ευθύγραμμης αφήγησης, χωρίς όμως να δημιουργείται ασάφεια πουθενά.
Θα κλείσω την παρουσίαση αυτή παραθέτοντας ένα απόσπασμα από την βιβλιοκριτική μας για το «Δυτικά του Νείλου», αλλάζοντας μόνο στον πληθυντικό: «Η διεισδυτικότητα στις πιο λεπτές αποχρώσεις της ψυχολογικής διάθεσης των ηρωίδων της μαζί με την αφηγηματική της άνεση αναδεικνύουν την Κουμούτση σαν μια από τις πιο αξιόλογες γυναικείες φωνές της λογοτεχνίας μας."

Συνέντευξη: "Χάρτινες ζωές που μπήκαν στο περιθώριο"

Συνέντευξη στο πολιτιστικό magazino Bookbar και στην Ελπίδα Πασαμιχάλη

Οι «Χάρτινες ζωές» είναι ένα βιβλίο με γυναικεία υπογραφή και γυναίκες ηρωίδες. Πώς αποφάσισες να ασχοληθείς με αυτό το θέμα; Ήταν η έκφραση κάποιας εσωτερικής ανάγκης;

Η γυναίκα ως οντότητα, ως φορέας ιδεών και συναισθημάτων, ως άτομο που μάχεται στη ζωή αλλά και ως ηρωίδα στα βιβλία της λογοτεχνίας, ανέκαθεν με ενδιέφερε και με απασχολούσε. Το κατά πόσο έχει καταφέρει να είναι πραγματικά ελεύθερη σήμερα, είναι ένα ερώτημα που πρέπει να απασχολεί την κάθε γυναίκα. Έτσι αποφάσισα να γράψω κάτι πάνω σε αυτό.

Τι κρύβει ο τίτλος «Χάρτινες ζωές»; Γιατί …χάρτινες;

Το χαρτί έχει τη σημειολογία του εφήμερου, του εύθραυστου, αυτού που καταστρέφεται εύκολα, αλλά που επίσης ανακυκλώνεται και που μπορεί να μετατραπεί σε κάτι άλλο, πιο όμορφο, ίσως, ή πιο εύχρηστο. Χάρτινες ζωές είναι οι ζωές των γυναικών που μπήκαν στο περιθώριο, λόγω καταστάσεων ή παρέλευσης του χρόνου- κυρίως αυτού- και δεν έχουν μείνει από αυτές παρά μόνο οι σκόρπιες αναμνήσεις τους αποτυπωμένες πάνω σε μια φωτογραφία- σε ένα κομμάτι χαρτί. Σχέσεις που έληξαν, αφήνοντας μόνο πίσω τους κάποιες επιστολές να τις θυμίζουν. Τώρα, βέβαια, με τη νέα τεχνολογία, το χαρτί έχει σχεδόν αχρηστευτεί, αλλά το βιβλίο μου διαδραματίζεται, κυρίως κατά τις δεκαετίες του 30 του 50 αλλά και του 80, όταν οι υπολογιστές δεν ήταν ακόμα τόσο διαδεδομένοι. Ο τίτλος ανταποκρίνεται επίσης και σε δύο καίρια ερωτήματα που θέτω στο βιβλίο: τι απ’ αυτά που βιώνουμε φέρει τη σφραγίδα του αληθινού και τι είναι χάρτινο, έτοιμο να υποστεί την επέλαση του χρόνου και να υποκύψει;; Και πόσο ικανή είναι μια σχέση να διαλυθεί μέσα στο χρόνο ή να αντέξει σ αυτόν;

Μίλησε μας για τις κεντρικές ηρωίδες του βιβλίου. Με ποιο τρόπο τις επέλεξες;

Έτυχε να κάνω μια έρευνα για τη γυναίκα και τη λογοτεχνία στην Ελλάδα, από τις αρχές του αιώνα ως το τέλος του και διαπίστωσα, μέσα από την έρευνα αυτή, ότι η γυναίκα ανέκαθεν πάλευε για τα αυτονόητα. Διαπίστωσα επίσης ότι η γυναίκα ως δημιουργός, αλλά και ως ηρωίδα στη λογοτεχνία- από την Αυτοβιογραφία της Ελισάβετ Μαρτινέγκου ως τα βιβλία της Γαλάτειας Καζαντζάκη, της `Ελλης Αλεξίου και της Διδώς Σωτηρίου, αλλά και την πεζογραφία των ημερών μας- δε σταμάτησε να παλεύει για το αυτεξούσιο της, οι συνθήκες, όμως, κυρίως οι ιστορικές και οι κοινωνικές, την εμπόδιζαν. Έτσι αποφάσισα να γράψω αυτό το βιβλίο που ακολουθεί την πορεία τριών γυναικών από τις αρχές του 20ου αιώνα ως το τέλος του, ψηλαφώντας τη σχέση τους με το θέμα της ελευθερίας και του έρωτα. Θέματα που απασχόλησαν και τις παραπάνω γυναίκες συγγραφείς, όπως διαπίστωσα μέσα από τα λογοτεχνικά κείμενά τους. Η κάθε μια από τις ηρωίδες μου είναι αντιπροσωπευτική της εποχής της, η κάθε μια διεκδικεί το δικαίωμα στην ελευθερία, στον έρωτα, στην ανεξαρτησία της, ανταποκρινόμενη πάντα στις επιταγές της δικής της εποχής, και στις ιστορικές ανακατατάξεις που έπαιξαν σημαντικό και παρεμβατικό ρόλο στην εξέλιξη της.

Έχουμε τρείς γυναίκες που ανήκουν σε τρεις διαφορετικές γενιές. Πιστεύεις ότι μπορούν να εντοπιστούν κοινά σημεία μεταξύ τους;

Παρότι οι ηρωίδες ανήκουν σε τρεις διαφορετικές γενιές, βιώνουν σχεδόν επαναλαμβανόμενες ζωές μέσα στο χρόνο, κι αυτό γιατί στη ουσία η γυναίκα στον πυρήνα της δεν έχει ουσιαστικά αλλάξει. Η ψυχολογική της δομή είναι τέτοια που δεν τις διαφοροποιεί δραστικά από τις άλλες. Οι συνθήκες είναι αυτές που αλλάζουν, κατά συνέπεια και η αντιμετώπισή της, κάθε φορά. Έπειτα η μητρότητα είναι από τα κυριότερα σημεία αναφοράς των γυναικών κάθε εποχής, που συχνά, δρα ανασταλτικά στην επίτευξη της ποθητής ελευθερίας τους.

Στις μέρες μας πιστεύουμε - ίσως όχι άδικα- ότι έχουν συμβεί κοσμογονικές αλλαγές που διαφοροποιούν εντελώς τις σύγχρονες γυναίκες από τις προηγούμενες γενιές. Συμφωνείς με αυτή την άποψη; Πώς τη σχολιάζεις;

Βεβαίως, η θέση της γυναίκας έχει διαφοροποιηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, τα υπαρξιακά της προβλήματα, ωστόσο, παραμένουν τα ίδια. Τη βαραίνουν με τον ίδιο, ή σχεδόν τον ίδιο τρόπο. Έπειτα, χρειάστηκε να περάσουν άλλες πέντε ή έξι δεκαετίες από τη θέσπιση του νόμου για την ισότητα, ώσπου η γυναίκα να μπορέσει να σταθεί πραγματικά στα πόδια της, αλλά ακόμα και σήμερα μόλις ένα σχετικά μικρό –παρότι ενθαρρυντικό- ποσοστό γυναικών τα έχει καταφέρει..

Πιστεύεις ότι οι προηγούμενες γενιές γυναικών επηρεάζουν και καθορίζουν τις επιλογές των σημερινών;

Απολύτως. Η συλλογική μνήμη ανέκαθεν επηρέαζε τις επιλογές και την πορεία των ανθρώπων σε μεγάλο βαθμό. Δε μπορούμε να αποστασιοποιηθούμε από το παρελθόν. Οι ζωές των προηγούμενων γενιών δρουν καθοριστικά στις αποφάσεις και τις επιλογές μας κι αυτό συχνά γίνεται υποσυνείδητα ή ερήμην μας.

Υπάρχουν κοινά, διαχρονικά σημεία στις επιθυμίες και στις αναζητήσεις των γυναικών σε διάφορες εποχές;

Πολλά, περισσότερα από ότι μπορεί κανείς να φανταστεί ή να πιστέψει. Ποτέ δε σταμάτησε η πάλη της γυναίκας για να πετύχει το αυτεξούσιο της , η αναζήτηση της πραγματικής της ταυτότητα, της ευτυχίας της, των βαθύτερων επιθυμιών της, της εσωτερικής της γαλήνης, και βέβαια, της πλήρους και αδιαπραγμάτευτης ανεξαρτησίας της. Ακόμα και σήμερα που πέτυχε πολλά, είναι κι άλλα τόσα που της λείπουν.

Το διαχρονικό αίτημα των γυναικών για περισσότερη ελευθερία, έχει εν τέλει πραγματοποιηθεί στις μέρες μας;

Σε ένα βαθμό έχει πραγματοποιηθεί , όχι όμως πλήρως.. Η ελευθερία είναι μια βαθύτερη εσωτερική κατάσταση που δεν μπορεί να ανθίσει, όσο οι επιβεβλημένες συνθήκες, ή οι παρωχημένες νόρμες μιας κατ επίφαση ‘προοδευτικής’ κοινωνίας μας θα τη χειραγωγούν.. Αλλωστε, η γυναικεία χειραφέτηση δεν είναι απόλυτα ταυτόσημη έννοια με εκείνη της ελευθερίας. Υπάρχει διαφορά. Επίσης, ενώ τα παλιά γυναικεία πρότυπα έπαψαν να υπάρχουν, γεννήθηκαν καινούργια, αρκετά όμως από αυτά είναι αρνητικά, κυρίως γιατί αλυσοδένουν τη σύγχρονη γυναίκα στην κοινωνία της κατανάλωσης, της ευτέλειας και του εφήμερου.

Υπάρχει μία άποψη που λέει ότι η έντονη προσωπικότητα της σύγχρονης γυναίκας «τρομάζει» τους άντρες. Πώς τη σχολιάζεις;

Τους απωθεί, κάπως. Από την ημέρα που ‘εξισώθηκαν’ τα δυο φύλα, η γυναίκα έγινε ανταγωνιστική προς τον άντρα. Συχνά μάλιστα γίνεται ο καθρέφτης του, και αυτό ίσως τους τρομάζει. Η γυναίκα υψώνει τη φωνή ενάντια στο κατεστημένο, ενάντια στην οικονομική καταπίεση, ακόμα και στο γάμο. Η συμμετοχή της στην παραγωγή είναι σημαντική, έχει ενεργό ανάμειξη στις αποφάσεις που παίρνονται σε όλες τις βαθμίδες και τις πτυχές της δημόσιας ζωής. Χαριτολογώντας, θα συμπλήρωνα πως η επιτυχία της είναι θαυμαστή, εφόσον όμως δεν ξεπερνά εκείνη των αντρών. Αλλά ας μη ξεχνάμε ότι η γυναίκα μόλις τα τελευταία πενήντα χρόνια κατάφερε να βρει την ταυτότητά της. Είναι ασήμαντο το χρονικό διάστημα, σε σχέση με εκείνο που πάλεψε να καταξιωθεί κοινωνικά.

Σε αντίθεση με το παρελθόν, όπου οι γυναικείες λογοτεχνικές υπογραφές ήταν λίγες, σήμερα παρακολουθούμε μια «εκδοτική έκρηξη» με βιβλία λογοτεχνίας που έχουν γραφτεί από γυναίκες συγγραφείς. Τελικά είναι η ποσότητα εφάμιλλη με την ποιότητα, κατά τη γνώμη σου;

Σε καμία περίπτωση η ποσότητα δεν είναι εφάμιλλη με την ποιότητα. Το αντίθετο μάλιστα. Παρενθετικά, αναφέρω, ότι η λογοτεχνία ήταν ένα από τα πιο προνομιακά πεδία άσκησης της γυναικείας εμπειρίας Από το 1960 η γυναίκα στην Ελλάδα μπαίνει σε μια νέα φάση. Παλαιότερα ταμπού στη γλώσσα και καταστάσεις αλλάζουν, η παλιά θεματολογία υποσκελίζεται από νέες, με σημαία εκείνη της σεξουαλικότητας της γυναίκας που γίνεται και η κύρια πηγή της δημιουργικής της έμπνευσης, αλλά μόλις λίγα χρόνια αργότερα αποκτά μια τάση μεταστροφής στο παλιό, ρομαντικό βιβλίο, καθώς τα πάντα κατά τη άποψη της έχουν ειπωθεί. Η μεταστροφή αυτή μάλιστα δεν είναι ακριβώς σπασμωδική και ούτε ακριβώς στοχαστική, όσο θα έπρεπε. Η γυναίκα οφείλει να ασχολείται περισσότερο με πιο καίρια ζητήματα όπως το μεταναστευτικό ζήτημα, την οικονομική ύφεση, την παγκοσμιοποίηση, την κατάλυση των θεσμών.

Η παγκόσμια και εθνική οικονομική κρίση που ζούμε εκτιμάς ότι μπορεί να επηρεάσει και να αλλάξει τις μέχρι σήμερα ισορροπίες στις σχέσεις των δύο φύλων;

Σίγουρα θα επηρεάσει. Κάθε κοσμοϊστορική αλλαγή είχε δραστικές συνέπειες στις ισορροπίες. Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, για παράδειγμα, ανέδειξε τον γυναικείο δυναμισμό, αλλά τη φόρτωσε επίσης με βάρη και άγχη που συχνά υπερβαίνουν τις ψυχικές δυνάμεις της. Στη σημερινή εποχή, την εποχή της παγκοσμιοποίησης και της οικονομικής ύφεσης, όλο και περισσότερες γυναίκες μένουν χωρίς δουλειά, με αποτέλεσμα να υποχρεούνται να εξαρτώνται τουλάχιστον οικονομικά και πάλι από τους άντρες,. Φοβάμαι πως θα υπάρξει και εδώ μεταστροφή και η γυναίκα θα βρεθεί πάλι σε μειονεκτική θέση, όπως ήταν στο παρελθόν.

"Xάρτινες ζωές", της Πέρσας Κουμούτση

"Σε αυτό το βιβλίο επιχειρώ να διαβώ ένα καινούριο μονοπάτι που δεν έχει σχέση με την καταγωγή και τις ρίζες μου, αλλά με τη γυναικεία μου υπόσταση.

Το «Χάρτινες ζωές», είναι ένα βιβλίο που ακολουθεί την πορεία τριών γυναικών από τις αρχές του 20ου αιώνα ως το τέλος του και ψηλαφεί τη σχέση τους με τον έρωτα και την ελευθερία, όπως την ανίχνευσα μέσα από τα λογοτεχνικά κείμενα σπουδαίων γυναικών του ’30 ’40 και ’60. Οι γυναίκες αυτές ζουν, όχι ακριβώς παράλληλες ζωές, αλλά σχεδόν επαναλαμβανόμενες μέσα στο χρόνο, αναζητώντας απεγνωσμένα τη ταυτότητά τους, τα θέλω τους, την εσωτερική τους γαλήνη, και βέβαια, την ελευθερία και το αυτεξούσιό τους. Είναι ένα βιβλίο αφιερωμένο στις γυναίκες, στον άνθρωπο γενικότερα, που αποδεικνύει καθημερινά, ότι ακόμα κι όταν χειραγωγείται ή εξουσιάζεται από το πεπρωμένο του, έχει τη δύναμη να το υπερβεί, εφόσον το έχει πραγματικά αποφασίσει... Καλή Ανάγνωση..." Πέρσα Κουμούτση.

"Χάρτινες ζωές", κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ψυχογιός, Οκτώβριος 2011.